Beleid
& strijdpunten

Vrije tijd is een basisrecht

“Eenieder heeft recht op rust en op eigen vrije tijd, met inbegrip van een redelijke beperking van de arbeidstijd, en op periodieke vakanties met behoud van loon.”
Artikel 24 van de Universele Verklaring van de Rechten van de Mens zoals aangenomen op 10 december 1948 door de Verenigde Naties

Vrije tijd is sinds de Universele Verklaring van de Rechten van de Mens een basisrecht voor iedereen. In de praktijk is dat echter nog lang geen verworven recht en staat de vrije tijd meer dan ooit onder druk. Mensen hebben te weinig grip op hun tijd én te weinig ruimte en plaats om tot rust te komen.

We ijveren voor vrije tijd als een reëel basisrecht voor iedereen. Mens en samenleving moeten ruimte voor rust inbouwen. De samenleving moet mensen de kans bieden om vrije tijd te beleven die hen toelaat om te genieten, en die hen verrijkt en gelukkig maakt.

De maatschappelijke context focuste in 1948 op werktijd en vakantie van werknemers. Vandaag dient het recht op vrije tijd veel ruimer geïnterpreteerd: het geldt voor alle mensen, ongeacht hun leeftijd, afkomst of sociaaleconomische status. Met bijzondere aandacht voor mensen die drempels ervaren om van vrije tijd te kunnen genieten.

En het gaat meer en meer over de kwaliteit van leven in een samenleving die het marktdenken centraal stelt.


Grip op tijd

Strikt genomen is de beschikbare vrije tijd de voorbije decennia toegenomen. Maar ook het aantal partners dat met twee (buitenshuis) werkt, is gestegen. Zo is de gezamenlijke vrije tijd op gezinsniveau gedaald. Bovendien schort er wat aan de invulling en de beleving van (vrije) tijd. Tijd moet steeds sneller en efficiënter benut worden. De veeleisende arbeidsorganisatie en de digitalisering stresseert veel mensen en doet de grens tussen professionele arbeid en privétijd vervagen. Het fenomeen van de talrijke burn-outs is hier niet vreemd aan. Maar ook in onze vrije tijd draven we door. Kortom, we worden hoe langer hoe meer geleefd.

We pleiten ervoor dat mensen zich meer bewust worden van hun tijdsgebruik en weer meer grip op hun tijd krijgen. En het beleid moet de burger hiervoor meer omkadering en materiële mogelijkheden bieden.


Tijd voor collectieve vrije tijd

Alle onderzoeken en cijfers over vrije tijd handelen over individuele vrije tijd. Me-time en genieten vormen de sleutelwoorden. Maar collectieve vrije tijd – die we samen met anderen doorbrengen – is even belangrijk als individuele vrije tijd. Veel zaken die het leven leuk, bijzonder of waardevol maken, zijn niet als individu te organiseren.

Het wordt steeds moeilijker om een gezamenlijk moment van vrije tijd te vinden met je gezin, je vriendengroep, je familie, je collega’s. Zo is er bijvoorbeeld het flexibele werken. Deze individualisering en versnippering van de werktijd vermindert de persoonlijke vrije tijd, maar ook de collectieve vrije tijd. In een 24/7-economie vervaagt het verschil tussen alledaagse en niet-alledaagse momenten. Het bijzondere van gezamenlijke rustmomenten gaat verloren. Een ander voorbeeld is het zondagswerk. De tijd dat de zondagsrust een katholieke achtergrond had is voorbij, maar ook in de huidige samenleving is ze brandend actueel. Als het niet meer uitmaakt welke dag je werkt of vrije tijd hebt, zijn alle dagen evenveel waard. Dit is een gevaarlijke evolutie die de collectieve rust, die je samen met anderen deelt, bedreigt. Voor ons moet de zondag een rustdag blijven, gericht op sociale activiteiten en ontspanning.

We pleiten voor het behoud van ritme en collectieve rustmomenten voor het individu en de samenleving.

 

Ruimte voor vrije tijd

Vrije tijd heeft ook een ruimtelijk aspect. In Vlaanderen neemt de verstedelijking toe, de groene ruimtes raken alsmaar meer versnipperd en worden omgeruild voor bebouwing. Bossen worden gekapt, automobiliteit blijft groeien en ruimte in beslag nemen, toeristische trekpleisters raken oververzadigd, ... Kortom: de ruimte voor vrije tijd verkleint, terwijl de bevolking groeit en haar behoefte aan ruimte voor vrije tijd toeneemt (door de steeds groter wordende druk om sneller en efficiënter te leven).

Bovendien raakt de beschikbare ruimte oververzadigd en zijn sommige ‘rustplekken’ al lang geen rustplekken meer.

We willen dat er meer ruimte komt voor vrije tijd en recreatie in de directe woonomgeving van mensen. Goed bereikbare plaatsen waar volwassenen en kinderen, werkenden en niet-werkenden tot rust kunnen komen, mensen kunnen ontmoeten en zich kunnen ontspannen.

 

Tijd voor vrijwillig engagement

De overheid gaat dubbelzinnig om met het sociale engagement van mensen. Enerzijds trekt de overheid zich terug uit een aantal zorgfronten. Zorgverstrekking wordt vermaatschappelijkt, de focus komt op eerstelijnszorg. De burger wordt mee verantwoordelijk gesteld voor de zorgtaken. Anderzijds krijgt de burger steeds minder tijd en mogelijkheden om die zorg op te nemen: verhogen van de pensioenleeftijd, flexibiliseren van de werktijd, afbouw van tijdskredieten, …

Laten we daarenboven niet vergeten dat mensen zich naast de zorgtaken ook op andere manieren vrijwillig inzetten voor de gemeenschap.

We willen dat het vrijwillige engagement van mensen als waardevol wordt gehonoreerd en zijn plaats krijgt in het sociaaleconomische systeem. Dat betekent: voldoende tijd en financiële ruimte om dat engagement te kunnen opnemen. Voor de toekomst moet in deze context ook de mogelijkheid van het basisinkomen en de collectieve arbeidsduurvermindering met behoud van loon onderzocht worden.

 
Vrije tijd vraagt om beleid

We hebben een beleid voor werk, welzijn, onderwijs, toerisme,… maar niet voor vrije tijd. Is dat een vergetelheid of een teken aan de wand? Vrije tijd wordt te makkelijk doorgeschoven naar de individuele burger. Die moet keuzes maken en waken over zijn vrije tijd. Tot op zekere hoogte is dat correct. Maar dat kan alleen binnen een maatschappelijk kader dat deze individuele keuze mogelijk maakt, stimuleert en ondersteunt. De huidige beleidsmaatregelen en wetgeving omtrent tijdsbesteding gaan steeds over flexibiliteit en efficiëntie in functie van de economie, over het ‘beter’ benutten of managen van de tijd. Er zijn beleidsmaatregelen nodig die vrije tijd als basisrecht voor iedereen vrijwaren en versterken, die voorkomen dat vrije tijd ondergesneeuwd raakt als een ‘onbelangrijke en ondergeschikte’ maatschappelijke en persoonlijke waarde.

We pleiten voor collectieve vrijetijdsmaatregelen die voor iedereen gelden. In het verleden is welvaartsgroei steeds omgezet in meer vrije dagen, maar sinds de jaren zeventig van de vorige eeuw is er geen aanpassing meer gebeurd. De tijd is rijp om een meer leefbare verhouding tussen arbeid en vrije tijd te onderhandelen:

 

Druk welvaart uit in tijd

John Maynard Keynes voorspelde een 15-urige werkweek in 2030. Daar is vooralsnog geen spoor van te bekennen. Onze productiviteit is nochtans wél zo hard gestegen als de econoom had voorzien. Maar in plaats van die sprong vooruit te verzilveren, blijven we als werkmieren bezig, de robotisering ten spijt. Hoog tijd om de utopie van Keynes nieuw leven in te blazen en een stukje van onze welvaart in tijd uit te drukken.

  • Breid het wettelijk minimum van 20 vakantiedagen uit (de laatste aanpassing dateert van 1974!),
  • Creëer extra vrije dagen per jaar voor werknemers met een sociaal engagement,
  • Breid de collectieve feestdagen uit (Suikerfeest, vrouwendag, … ),
  • Geef werknemers meer mogelijkheden om hun verlof zelf in te roosteren,
  • Geef economisch niet-actieven ook vakantiegeld.

 

Plaats vrije tijd op de agenda van het sociaal overleg

Vrije tijd en werktijd hangen nauw samen. Daarom moet vrije tijd ook worden besproken op het sociaal overleg tussen werkgever en werknemer. Dit gebeurt het best zo dicht mogelijk bij de betrokkenen, gesteund door een nationaal onderhandeld en in een sector-CAO’s vastgelegd kader. Voer een collectief in plaats van een individueel arbeidstijdenbeleid. Individuele systemen van arbeidsduurvermindering zijn niet sociaal en niet genderneutraal.

  • Voer een beleid op ondernemingsniveau over de verhouding tussen arbeid en vrije tijd, in overleg tussen werkgever en werknemer,
  • Besteed in het personeelsbeleid aandacht aan de balans tussen privé en werk en aan de vrijetijdsbesteding van de werknemer,
  • Realiseer beleidsmaatregelen ter stimulering, ondersteuning en controle van dit ondernemingsbeleid,
  • Maak - garantie op - vrije tijd tot verplicht onderdeel van het sociaal overleg op alle niveaus.

Breid de mogelijkheden voor ouderschapsverlof uit

Het tekort aan (vrije) tijd loopt voor de meeste mensen parallel met het krijgen van kinderen. Zorg voor meer (gezins)tijd rond de geboorte voor moeders, vaders en meemoeders. Zorg voor een degelijke vergoeding opdat ook financieel meer kwetsbare mensen er gebruik van kunnen maken. Houd rekening met de noden van de kinderen en de gelijkheid man / vrouw.

  • Verleng de moederschapsrust,
  • Verbeter de vergoeding voor ouderschapsverlof,
  • Breid het geboorteverlof voor vaders en meemoeders uit,
  • Breid het adoptieverlof uit.

Geef vrije tijd ruimte

Vlaanderen raakt hoe langer hoe meer verstedelijkt. Het bosbestand kalft af, groene ruimtes worden ingenomen. Nochtans blijkt uit elk onderzoek dat mensen behoefte hebben aan ruimte om tot rust te komen en te ontspannen in de eigen woonomgeving. Daarom willen we een ruimtelijk beleid dat ruimte voor rust garandeert.

  • Bewoners moeten op wandelafstand van hun woning een openbare plek hebben om te rusten, te ontmoeten en zich te ontspannen.
  • Elke stad en regio moet een ruime publieke recreatieruime in openlucht hebben waar de mensen uit de stad of regio ontspanning en rust vinden.
  • Het bosbestand moet weer op peil worden gebracht. Bossen moeten toegankelijk zijn.
  • Groene ruimten en open ruimten mogen niet langer ingenomen worden door bebouwing.
  • Het netwerk van trage wegen moet verder versterkt worden.
  • Geef het principe van recreatief medebeheer concreet vorm.

Pak sociale ongelijkheid aan

Pak de fundamentele problemen van onrechtvaardigheid en oneerlijke verdeling van rijkdom, inkomen en werk aan. Investeer meer in initiatieven om mensen kansen te bieden om te participeren aan vrije tijd. En beperk dit niet tot de drempel van armoede alleen. Als we de gender-, gelijkheid- en welzijnsdoelstellingen willen halen, dan moeten we inzetten op gerichte stimulerende maatregelen.

  • Ondersteun initiatieven die drempels wegwerken voor participatie aan vrije tijd,
  • Ondersteun initiatieven die de toegang tot vrije tijd voor bepaalde doelgroepen verhogen,
  • Bouw alle bewuste of onbewuste discriminerende maatregelen af.

pasar_pak-je-tijd_blauw-wit_400.png

Pakjetijd.be is een actie van Pasar vzw.

Meer info over Pasar vind je op www.pasar.be

 

Ambassadeurs van vrije tijd gezocht

Wil je mee nadenken en acties uitwerken rond vrije tijd? Stuur een mail naar pakjetijd@pasar.be

Heb jij het gevoel dat je te weinig vrije tijd hebt? Dat je vrije tijd vol zit met klusjes en verplichtingen? Laat van je horen!

Op basis van jouw reacties bekijken we hoe we acties kunnen opzetten.

Stuur je getuigenis naar pakjetijd@pasar.be